دانلود پایان نامه ارشد اصلاح نباتات:بررسي تنوع مورفولوژيک و کميت و کيفيت روغن گياه نوروزک Leriifolia Salvia

دانلود پایان نامه پایان نامه جهت دریافت درجه کارشناسی ارشد اصلاح نباتات در رشته کشاورزی

با عنوان:بررسي تنوع مورفولوژيک و کميت و کيفيت روغن گياه نوروزک Leriifolia Salvia

 

 

 

 

تکه هایی از متن به عنوان نمونه :

فهرست مطالب

عنوان                                                                                                                                صفحه

فهرست مطالب هشت

فهرست جداول ده

چکيده 1

فصل اول: مقدمه

1-1  کليات و اهداف 2

1-2  اهداف مطالعه 5

فصل دوم: بررسي منابع

2-1  اهميت گياهان دارويي 6

2-2  طبقه‌بندي گياهان دارويي 7

2-2-1 گياهان مقوي 7

2-2-2 گياهان مدر 7

2-2-3 گياهان مسهل و ملين 8

2-3  مشخصات عمومي تيره نعناع 9

2-4  مشخصات جنس مريم گلي يا سالويا 10

2-4-1 مصارف و کاربرد جنس مريم گلي 11

2-4-2 خواص درماني جنس مريم گلي 11

2-5  نوروزک 12

2-5-1 اسامي محلي گياه نوروزک 12

2-5-2 مشخصات گياهشناسي نوروزک 12

2-5-3 رويشگاه نوروزک 13

2-5-4 نحوه حضور گونه نوروزک در رويشگاه‌هاي مختلف 13

2-5-5 فنولوژي گياه نوروزک 13

2-5-6 عملکرد علوفه و بذر 14

2-5-7 سيستم ريشه‌اي گياه 15

2-5-8 کاربرد نوروزک در زراعت 15

2-5-9 بررسي خصوصيات جوانه‌زني بذر 15

2-5-10………………………………………………………………………………… اکولوژي نوروزک 16

2-5-11………………………………………………………………. آفات و بيماري‌هاي نوروزک 17

2-5-12…………………………………………………. مطالعات سيتوژنتيکي گياه نوروزک 18

2-5-13…………………………………………… مواد شيميايي موجود در گياه نوروزک 18

2-5-14…………………………………………………………… بررسي ترکيبات شيميايي بذر 18

2-6  ارزش و اهميت گياه نوروزک 19

2-6-1 خواص دارويي نوروزک 19

هشت

2-6-2 خواص ضد ميکروبي نوروزک 20

2-6-3 خواص آنتي‌اکسيداني گياه نوروزک 20

2-7  خواص غذايي نوروزک 20

2-8  تنوع ژنتيکي 22

2-9  ضرورت حفظ ذخاير ژنتيکي 23

2-10………………………………………………………………………. بررسي اثر تاريخ کاشت 25

2-11……………………… نقش عوامل محيطي بر مواد موثره گياهان دارويي 25

2-12…………………………………………………………………………………………………… کلروفيل 26

2-13……………………………………………………………………………….. بررسي تنوع اسانس 26

2-14…………………………………………………………………………………………. آنتي‌اكسيدان 26

2-14-1……………………………………………………………………. آنتي‌اكسيدان‌هاي طبيعي 27

2-14-2………………………………………………………………………………… ترکيبات فنوليک 27

2-14-3………………………………………………………… منابع طبيعي ترکيبات فنوليک 29

فصل سوم: مواد و روش‌ها

3-1  موقعيت جغرافيايي محل اجراي طرح 30

3-2  مواد ژنتيکي و طرح آماري 30

3-3  صفات مورد بررسي و نحوه اندازه گيري آن‌ها 31

3-4  تجزيه آماري داده‌ها 34

فصل چهارم: نتايج و بحث

4-1  دامنه تغييرات و ميانگين صفات مورفولوژيک و فيزيولوژيک 35

4-2  تجزيه واريانس و مقايسه ميانگين سطوح تاريخ کاشت براي صفات مورفولوژيک 38

4-2-1 تعداد شاخه گل‌دهنده 38

4-2-2 ارتفاع شاخه گل‌دهنده و طول گل‌آذين 38

4-2-3 ارتفاع بوته 39

4-2-4 تعداد برگ در بوته و قطر تاج‌پوش 39

4-2-5 سطح برگ، طول برگ و متوسط عرض برگ 40

4-2-6 تعداد بذر و وزن بذر در شرايط خودگشن 40

4-2-7 تعداد بذر و وزن بذر در شرايط دگرگشن 41

4-2-8 نسبت خودگشنی 41

4-2-9 تعداد و عملکرد بذر در بوته 41

4-3  نتايج تجزيه واريانس و مقايسه ميانگين صفات فيزيولوژيک در سه تاريخ کاشت 47

4-3-1 کلروفيل a، کلروفيل b، مجموع کلروفيل a و b و ميزان کاروتنوئيد 47

4-3-2 ترکيبات فنوليک 47

4-3-3 کميت و کيفيت روغن 48

4-3-4 درصد اسانس 50

 
 
نه

 

فصل پنجم: نتيجهگيري و پيشنهادها

5-1  نتيجه‌گيري 54

5-2  پيشنهادها 55

مراجع 56

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
 
ده

 

فهرست جداول

عنوان                                                                                                                                صفحه

جدول 3‑1 اطلاعات خاکشناسي مزرعه تحقيقاتي دانشکده کشاورزي واقع در دانشگاه صنعتي اصفهان (چاه اناري) 31

جدول 4-1 دامنه تغييرات و ميانگين صفات مورفولوژيک و فيزيولوژيک نوروزک در سه تاريخ کاشت 38

جدول 4-2 ميانگين مربعات صفات مورفولوژيک در سه تاريخ کاشت 44

جدول 4-3 ميانگين مربعات صفات مورفولوژيک در سه تاريخ کاشت 45

جدول 4-4 نتايج مقايسه ميانگين صفات مورفولوژيک در سه تاريخ کشت 46

جدول 4-5 نتايج مقايسه ميانگين صفات مورفولوژيک در سه تاريخ کشت 47

جدول 4-6 نتايج تجزيه روغن تاريخ کاشت اول 49

جدول 4- 7نتايج تجزيه روغن تاريخ کاشت دوم 50

جدول 4-8 ميانگين مربعات صفات فیزیولوژيک در سه تاريخ کاشت 53

جدول 4-9 نتايج مقايسه ميانگين صفات فيزيولوژيک در سه تاريخ کاشت 54

 
 
يازده

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

چکيده

دانه هاي روغني ازمحصولات با ارزش كشاورزي و ماده اوليه صنايع روغن­كشي محسوب مي­شوند. کشور ما جزء کشورهاي واردکننده روغن مي­باشد و براي رفع اين کمبود باید کارهاي اصلاحي بيشتري صورت گيرد. راه حل ديگر معرفي گياهان دانه روغني جديد با خصوصيت سازگاري به شرايط ايران مي­باشد. نوروزك (Salvia leriifolia Benth.) گياهي پايا از تيره نعناع و بومي استان­هاي خراسان، سمنان و قسمتي از افغانستان است. هدف اين پژوهش مقایسه سه تاريخ کاشت نیمه اول و دوم فروردین و نیمه اول اردیبهشت در شرايط اقليمي اصفهان، بررسي تنوع، سازگاري، ميزان عملکرد اقتصادي، کيفيت و کميت روغن گياه و بررسي صفات مورفولوژيک و فيزيولوژيک گیاه نوروزک بود. اين مطالعه بر روي يک توده بذر جمع‌آوري شده از خراسان جنوبي در سال‌هاي 1391-1393صورت گرفت. صفات مورفولوژيک و فيزيولوژيک از جمله تعداد برگ در بوته، ارتفاع بوته، تعداد شاخه گل دهنده، تعداد و وزن بذر در هر بوته در شرايط خودگشن و دگرگشن، ارتفاع شاخه گل‌دهنده، درصد اسانس، کميت و کيفيت روغن و ميزان ترکيبات فنوليک بررسي گرديد و اطلاعات مربوط به تمام بوته‌ها برداشت شد. نتايج تجزيه واريانس نشان داد که تاريخ کاشت در بين صفات مورفولوژيک تنها بر روي تعداد شاخه گل‌دهنده، ارتفاع شاخه گل‌دهنده ، نسبت خودگشنی و قطر تاج‌پوش تاثير معني‌دار داشته است و از ميان صفات فيزيولوژيک بر روي صفات سبزینگی، کاروتنوئید، درصد روغن و درصد اسانس برگ تاثير معني‌داري داشت. روغن دانه گیاه با حدود 28 درصد حاوی بیش از 70 درصد اسیدهای چرب اولئیک و لینولئیک بود که احتمالا قابلیت استفاده خوراکی را خواهد داشت. با توجه به اينکه در اين پژوهش ميزان بذر توليد شده در شرايط خودگرده‌افشاني نسبت به شرايط دگر‌گرده‌افشاني، به ازاي تعداد شاخه گل‌دهنده برابر، کمتر مي‌باشد، اين گياه احتمالا دگرگرده‌افشان است که البته دگرگرده‌افشان اجباري نيست و داراي درصد کمتري خودگرده‌افشاني نيز هست. با توجه به تمامي صفات، احتمالا تاريخ کاشت دوم (نیمه دوم فروردین) براي کشت اين گياه در اصفهان قابل توصيه است.

 

کلمات کليدي: نوروزک، کميت و کيفيت روغن، تاريخ کاشت، درصد اسانس

 

1-     فصل اول

فصل اول: مقدمه

1-1    کليات و اهداف

دانه هاي روغني ازمحصولات با ارزش كشاورزي به شمار آمده و ماده اوليه صنايع روغن­كشي محسوب مي­شوند،كه نقش اساسي در تامين نيازهاي چربي، پروتئين و ويتامين در حيات موجودات زنده ايفا مي­كنند. کشور ما جزء کشورهاي واردکننده روغن مي­باشد و براي رفع اين کمبوداجرای فعالیت‌ها و کارهاي اصلاحي بيشتري در جهت افزايش کيفيت و کميت روغن ، اين گياهان ضرورت دارد. راه حل ديگر معرفي گياهان دانه روغني جديد با خصوصيت سازگاري به شرايط ايران و دارای توجیه اقتصادی مي­باشد.

مطالعه تنوع ژنتيکي فرايندي است که تفاوت يا شباهت گونه‌ها، جمعيت‌ها و يا افراد را با استفاده از روش‌ها و مدل‌هاي آماري خاص بر اساس صفات مورفولوژيک، اطلاعات شجره‌اي يا خصوصيات مولکولي افراد بيان مي‌کنند. اطلاع از ميزان تنوع ژنتيکي ژرم‌پلاسم و ارتباط ژنتيکي بين ژنوتيپ‌ها براي محافظت و استفاده از منابع ژرم‌پلاسم داراي اهميت خاصي است. اين اطلاعات مي‌تواند محققان را در انتخاب ترکيبات والديني مناسب براي بهره‌برداري حداکثر از مواد ژنتيکي موجود جهت توليد هيبريدهاي پرمحصول و جمعيت‌هاي در حال تفکيک ياري دهد. بررسي تنوع ژنتيکي در گياهان از طريق صفات مورفولوژيک يا بيوشيميايي همواره متداول بوده است [62].

تيره نعناع (Lamiaceae) حاوي بيش از4000 گونه مي­باشدكه اکثر آن­ها دارويي هستند [19]. سالويا، جنس مهمي است كه حدودا 900 گونه را در اين خانواده به خود اختصاص داده است [92]. در عرصه‌های طبیعی ايران براي اين جنس56 گونه گزارش گرديده است، که از اين تعداد13 گونه­ي آن بومي مي­باشد. سلوي (سالويا) از کلمه لاتين “سالوئو” به معني نجات و شفا بخشيدن مشتق مي­شود و احتمالا از بزرگترين جنس­هاي خانواده نعناع مي­باشد که چند ساله و غالبا نيز بسيار معطراست. اين جنس در مناطق گرم و معتدل جهان مشاهده مي­شود و گونه­هاي آن داراي خواص ضد­ميکروبي، ضد­سرطاني و ضد­تب مي­باشند [23].

نوروزك (Salvia leriifolia Benth. ) گياهي پايا از تيره نعناع و بومي استان­هاي خراسان، سمنان [26 و 96] و قسمتي از افغانستان است [19]. پراكنش اين گياه در اقليم فراخشك بياباني سرد، در ارتفاعات سنگلاخي، ارتفاعات كنگلومرايي و واريزه­هاي سنگي است‌. سازگاري اين گياه با انواع خاكها بالاخص خاكهاي سبك در شيب­هاي جنوبي بسيار بالا مي­باشد. اين گونه با گياهاني از قبيل درمنه، افدرا و پرند همراه است [41]. آبياري به صورت کرتي، بهترين روش زراعت اين گياه مي­باشد و عمق کشت مناسب جهت داشتن درصد بالاي سبز شدن و استقرار گياه بين1 تا5/1 سانتي­متر است. بيشترين جوانه­زني بذور در دماي بين 4 تا 8 درجه سانتي­گراد انجام مي­گيرد [23].

ميزان زادآوري در سال­هاي با بارندگي مناسب خوب بوده و در صورت حمايت گياه در سال اول، در سال­هاي بعد مي­تواند به خوبي در برابر عوامل اقليمي و نيز شرايط چراي دام مقاومت كند. با توجه به سازگاري و دامنه پراكنش وسيع آن، مي­تواند به عنوان يك گياه چند منظوره مورد حمايت قرار گيرد. برنامه ريزي براي جمع آوري بذر نوروزك، ضمن ايجاد اشتغال در مناطق پراكنش اين گونه، با ترويج و معرفي خواص دارويي آن و بازاريابي براي فروش به زراعي­كردن اين گونه كمك مي­کند [41].

گونه نوروزك داراي سه ويژگي مهم، مقاومت به خشكي، مقاومت در مقابل باد و مقاومت در برابر سرماي زمستان است و گياهي كم­توقع و كم هزينه به شمار مى­آيد [46]. شكل خاص برگ­ها به ويژه پرزهاي سفيد دو طرف برگ­ها و حالت چرمي آن، باعث مقاومت گياه به گرماي شديد تابستان مي‌شود و همچنين گسترده بودن بوته‌ي گياه روي سطح زمين موجب مقاومت آن در برابر بادهاي سوزان زمستان مي­شود [34].

برگ­هاي گياه غني از كلسيم، فسفر و آهن بوده و دانه و برگ آن داراي مقادير بالايي از پروتئين و اسيدهاي چرب است كه ارزش غذايي بالايي در تغذيه دام و انسان دارد [15]. اين گياه داراي خواص متعدد دارويي، آنتي­اكسيداني و تغذيه­اى است [46]. عصاره چهار گونه مختلف از سالويا و از جمله گياه نوروزک به واسطه داشتن تاثير بازدارنده بر آنزيم بوتيريل کولين استراز مي­تواند در معالجه بيماري آلزايمر مفيد باشد [50]. شاخ وبرگ اين گياه داراي اسانس است و پوست خارجي آن حاوي موسيلاژ مي­باشد [18]. گزارش شده است که مغز دانه آن حاوي 56-50 % چربي و 30 % پروتئين است كه براي طباخي و خام­خواري مطلوب مي­باشد. برگ و ريشه گياه نوروزك داراي خواص آنتي­اكسيداني قوي بوده و از اكسيداسيون روغن آفتابگردان جلوگيري مي­كنند. اين خاصيت قابل رقابت با آنتي­اكسيدان­هاي رايج در صنايع غذايي نظير، بوتيليتد هيدروكسي تولوئن (BHT) و آلفاتوكوفرول مي­باشد. اين ويژگي در ارتباط با حضور متابوليت ثانويه­اي از نوع شالكون­ها، به نام بوتئين، در اين گياه است [36 و 73].

از ديگر متابوليت­هاي ثانويه با ارزش موجود دراين گونه، به ترتيب فراواني، مي­توان به ترپنوئيدها، ساپونين­ها، فلاونوئيدها، تانن­ها و آلكالوئيدها اشاره كرد. در اسانس اين گياه 17 نوع ترپن با درصدهاي متفاوت وجود دارد [35]. پروتئين موجود در بذر به دليل ويژگي­هاي منحصر به فرد نظير قرابت زياد اسيد­آمينه­هاي آن با شير و ضريب هضم بالا، مي­تواند در تهيه شير خشك و فرآورده­هاي گوشتي سوسيس و كالباس مورد استفاده قرار گيرد . همچنين بذر اين گياه به واسطه داشتن روغن مرغوب براي تغذيه انسان، برگ آن براي تغذيه دام و الياف آن براي توليد دستمال كاغذي مناسب است [16].

بخش­هايي ازگياه نوروزك داراي خاصيت آنتي­اكسيداني، ضد­باكتريايي، ضدقارچ و ضددرد مى­باشد [6؛ 10؛ 36؛ 40 و 70]. براساس پژوهش­هاي صورت گرفته مشخص شده است كه عصاره آبي و الكلي نوروزك داراي آثار دارويي متعددي بر روي موش است. ازجمله اين آثار مى­توان به خاصيت محافظت كنندگي عصبي در برابر كم خوني­هاي موضعي در مغز موش [101]، كاهش وابستگي به مورفين [83]، خصوصيات مشابه با داروي ديكلوفناك از لحاظ مقابله با التهاب مزمن [81] و جلوگيري از ايجاد و توسعه زخم­هاي معده در موش (مشابه با داروي سوکرالفات[1]) [82] اشاره نمود. همچنين مشخص شده است بخش­هاي مختلف اين گياه مى­تواند به عنوان داروي مسكن و خواب آور [84] و عامل كاهش­دهنده گلوكز خون [80] مورد استفاده قرارگيرد.

يکي از مهم­ترين عوامل مديريت در توليد محصولات زراعي، تاريخ کاشت مناسب است. هدف از تعيين تاريخ کاشت مناسب، مشخص کردن بهترين زمان کاشت رقم يا گروهي از ارقام مشابه گياهان زراعي است، به طوري که مجموعه عوامل محيطي در آن زمان، براي سبز شدن، استقرار و بقاء گياهچه مناسب باشد، ضمن اينکه هر مرحله از رشد نيز با شرايط مطلوب خود روبرو شود.

1-2    اهداف مطالعه

اگر چه پژوهش­هاي مختلفي بر روي گياه نوروزک صورت گرفته است اما تا کنون اثر تاريخ کاشت بر اسانس و ترکيبات فنوليک و صفات مختلف مورفولوژيک بررسي نشده است. از طرفي نوروزک می تواند يک گياه دانه روغني جديد ­باشد و هنوز اطلاعات کافي از تنوع موجود بين صفات مورفولوژيک و ميزان روغن ژنوتيپ­هاي مختلف آن در دسترس نيست. اگرچه پتانسيل بالاي گياه از نظر کيفيت و کميت روغن گزارش شده است ولي سازگاري آن با شرايط محيطي مختلف و اثر تاريخ کاشت بر آن روشن نشده است. با توجه به موارد گفته شده فوق، مطالعه پيش رو اهداف زير را دنبال مي­کرد:

1- يافتن تاريخ کاشت بهينه در شرايط اقليمي اصفهان.

2- بررسي تنوع، سازگاري، ميزان عملکرد اقتصادي، کيفيت و کميت روغن گياه.

3- بررسي برخی صفات مورفولوژيک و فيزيولوژيک گياه.

 

 

2-                فصل دوم

فصل دوم: بررسي منابع

2-1    اهميت گياهان دارويي

توليد گياهان دارويي و عطري، به صورت جمع آوري و کشت آنها از دير باز صورت مي­گرفته است و احتمالا شروع آن نزديک به زماني است که اين گياهان به عنوان تسکين‌دهنده درد استفاده شدند، به طوري که بو کردن، جويدن و خوردن برخي از مواد گياهي منجر به آرامش و کاهش درد شده و عطر و طعم مطلوب اين گياهان به عنوان موادي با ارزش براي انسان­هاي پيشين، شناخته شدند. بنابراين اين گياهان به عنوان منبع درماني، رنگ‌دهنده و نگهدارنده شناخته شدند [3].

استفاده از گياهان به عنوان دارو براي پيشگيري و درمان بيماري­ها از روزگاران کهن مورد توجه طب سنتي قرار داشته و تا ابتداي قرن شانزدهم معتبرترين روش براي درمان بيماري­ها به شمار رفته است. ابوعلي سينا از نخستين دانشمنداني است که در کتاب قانون به شرح و بررسي علمي خواص درماني گياهان پرداخته است.

در نتيجه ظهور روش­هاي جديد درمان، کم­کم روش­هاي درمان بيماري­ها با گياهان کنار گذاشته شد و استفاده از داروهاي شيميايي جانشين گياه درماني شد. اما عوارض جانبي بسيار زياد و گراني آن­ها موجب گرايش مجدد مردم به طب گياهي شده است. در قرن اخير پيشرفت عمده­اي در بهره­گيري از گياهان دارويي حاصل شده است و آزمايشگاه­هاي مجهز در سراسر جهان براي بررسي اثرات اين داروها به کار و فعاليت مشغول مي­باشند.

آمار استفاده از داروهاي گياهي در سال­هاي اخير قابل توجه است. بر طبق تخمين سازمان بهداشت جهاني در حال حاضر 80 درصد جمعيت جهان يعني حدود 4 ميليارد نفر از طب گياهي در درمان بيماري­ها استفاده مي­کنند. سازمان بهداشت جهاني ((WHO خاطر نشان مي­سازد که از حدود 119 داروي گياهي حدود 74 مورد آن کاملاً همانند کاربرد آن­ها در طب سنتي مورد استفاده پزشکان قرار مي­گيرد. همين موضوع موجب شده است که هم­اکنون تحقيقات گسترده­اي از سوي شرکت­هاي داروسازي روي خواص درماني گياهان مناطق مختلف جهان انجام گيرد. هم­اکنون مواد مشتق شده از گياهان نقش عمده اي در صنعت داروسازي دارند. چنين داروهايي براي درمان بيماري­هاي قلبي، فشار خون بالا، انواع دردهاي مزمن، آسم و ديگر بيماري­ها به کار مي­رود [30].

2-2    طبقه‌بندي گياهان دارويي

تنوع گياهان دارويي در طبيعت به­حدي است که دسته­بندي علمي آنها را به کاري مهم و در عين حال دشوار بدل کرده است. يکي از روش­هاي طبقه­بندي گياهان دارويي بر اساس خواص آنهاست که به اختصار به آن اشاره مي­شود:

2-2-1   گياهان مقوي

اين گياهان در شرايط خاصي براي بيمار تجويز مي­شود که عمدتاً مي­توان به دوران پس از بيماري حاد اشاره کرد. برخي از اين گياهان حاوي انواع ويتامين­ها، مواد معدني و ترکيباتي هستند که در تامين انرژي مورد نياز بدن متعاقب بيماري و برقراري تعادل در عملکرد اندام­ها نقش مهمي دارند.

2-2-2   گياهان مدر

مقدار آب موجود در بافت­هاي بدن تحت تاثير عوامل مختلفي دچار تغيير مي­شود. مثال واضح در اين زمينه اختلال عملکرد قلب، ريه و کليه­ها است. علاوه بر اين مواردي مثل عادت ماهيانه در خانم­ها، تجمع مايعات را به همراه دارد. يکي از موثرترين راه­هاي تعديل آب موجود در فضاي بين سلولي و بافت­هاي مختلف بدن استفاده از گياهان مدر است که موجب تسکين عوارض ناشي از اين بيماري­ها مي­شود.

2-2-3   گياهان مسهل و ملين

اين گروه از گياهان براي رفع يبوست و تسهيل دفع سموم به کار گرفته مي­شوند. گياهان مسهل از طرق مختلفي موجب بر طرف شدن يبوست مي­شوند. برخي از اين گياهان نظير ريشه ريوند از طريق افزايش ترشح صفرا و تحريک حرکات دودي روده اين کار را انجام مي­دهند و بعضي ديگر مثل ريشه شيرين­بيان و روغن زيتون با تحريک جدار روده موجب بر طرف شدن يبوست مي­شوند. درباره­ي ساير گروه­هاي گياهان دارويي بايد به گياهان عرق آور جهت سرماخوردگي و تب، آرام بخش­ها و گياهان مدفوع و قي آور براي تخليه سريع محتويات معده اشاره کرد که همگي با مشورت و تحت نظر پزشک تجويز و استفاده مي­شوند، زيرا داروي طبيعي هم گاهي مضر است [30].

در پيکر گياهان دارويي مواد خاصي ساخته و ذخيره مي­شود به نام مواد موثره يا مواد فعال که اين مواد تاثير فيزيولوژيک بر پيکر موجود زنده بر جاي مي­گذارند. مواد فعال مذکور در طي يک سلسله فرايند­هاي ويژه و پيچيده بيوشيميايي و به مقدار بسيار کم (معمولاً کمتر از وزن خشک گياه) ساخته مي­شوند و به متابوليت­هاي ثانويه هم معروفند. اين مواد در واقع واکنش شيميايي گياه در مقابل تاثير تنش­هاي محيطي (گرما، سرما، خشکي و …)، حمله پارازيت­ها، عوامل بيماري­زا و علف­خواران مي­باشد. متابوليت­هاي ثانويه شامل چهار گروه اصلي آلکالوئيدها، گليکوزيدها، روغن­هاي فرار و ساير مواد موثره است [2].

 

استفاده از گياهان دارويي و معطر در فضاي سبز

يکي از موارد کاربرد گياهان دارويي در طراحي فضاي سبز، بهره­گيري از رايحه گل و شاخ و برگ گياهان معطر است که اهميت ويژه­اي دارد. گياهان معطر گياهاني هستند که برگ، شاخه، گل و يا ميوه آن­ها داراي اسانس معطر است. اين اسانس متشکل از مواد روغني است که براي جلوگيري از تبخير آب دروني گياه ساخته مي­شود (مواد روغني خيلي کندتر از آب تبخير مي­شوند). اين مواد سنگين و معطرند و در گل­ها، برگ­ها و ساقه ذخيره مي­شوند. عطر گل­هاي اين گياهان خود به خود و در برخي موارد مانند سرو نقره­اي پس از هرس در فضا پراکنده مي­شود و علاوه بر تاثير رواني مثبت بر انسان­ها به جلب حشرات و پرندگان و در نتيجه پراکنش دانه گرده کمک مي­کند [47].

در ادوار گذشته در کنار توجه به روح و زيبايي، جنبه دارويي و اقتصادي کشت گياهان در فضاي سبز و باغ­ها مد نظر بوده و در همه آن­ها از باغ معلق بابل مربوط به سال­هاي قبل از ميلاد مسيح تا پرديس­هاي ايراني مربوط به قرن پنجم ميلادي ضمن رعايت جنبه­هاي زينتي و هنري گياهان کاشته شده، مصارف خوراکي، دارويي، صنعتي، دفع آفات و مانند آن مورد توجه جدي بوده است و در چهار­چوب سنت و اصول، هيچ چيز بي­مورد و يا تنها براي زيبايي وجود نداشته است، بلکه آنچه مفيد و لازم بوده زيبا عرضه شده است. معمولاً گياهان دارويي در مدت کوتاهي سطح خاک را فرا مي­گيرند و به سبزي و کوتاهي، زيبايي خاصي را پديد مي­آورند. اين گياهان نسبت به مواد غذايي پرتوقع نبوده و آب زيادي نياز ندارند. همچنين برخي از آن­ها در برابر شوري خاک مقاومند و دوام، عمر طولاني، سازگاري و استقامت بالايي دارند [24؛ 30 و 31].

 

مزاياي استفاده از گياهان دارويي در فضاي سبز

از مزاياي استفاده از گياهان دارويي در فضاي سبز مي­توان به افزايش تنوع در فضاي سبز، حفظ ذخيره توارثي گياهان دارويي و کنترل فرسايش بادي اشاره کرد.

حفاظت انسان از گياهان منجر به حذف پديده­هاي طبيعي مانند چرا، بيماري و آفت، آتش­سوزي، خشکسالي، رقابت و مانند آن مي­شود. بنابراين طي نسل­هاي متوالي ژن­هاي مفيد که عامل دوام موجود زنده در مقابل اين شرايط هستند، از اين نسل­ها حذف مي­شوند. در مورد گياهان دارويي اين عمل با برداشت گزينشي گياهان دارويي سالم و قوي از طبيعت توسط انسان تشديد مي­گردد و در عوض فراواني ژن­هاي غيرمفيد که در شرايط طبيعي مرتباً تحت گزينش طبيعي و حذف قرار مي­گيرند، به نحو چشمگيري افزايش مي­يابد، به اين پديده رانده شدن ژنتيکي مي­گويند که هر چه جوامع جانوري و گياهي محدودتر باشند، اين پديده با شدت بيشتري رخ مي­دهد. در نتيجه اين رخداد علي­رغم حفظ فرم­ ظاهري گونه، توانمندي­هاي آن گونه در مقابل شرايط گزينش­گر محيط طبيعي به شدت کاهش مي­يابد و در صورت راهيابي گونه به محيط طبيعي يا کاهش حمايت انسان، جاندار به سرعت منقرض مي­گردد. راه جلوگيري از اين خطر توسعه همه جانبه جوامع گياهي و جانوري در اقليم­هاي متنوع که کاري دشوار است و حفظ ذخاير ژرم­پلاسم براي مدت طولاني مي­باشد [25].

با وارد کردن گياهان دارويي در فهرست گياهان مناسب براي فضاي سبز جامعه گياهان دارويي گسترش قابل توجهي مي­يابند که به علت اين گستردگي سطح و اقليم، تعداد زيادي از عامل طبيعي اثر خود را بر گياه اعمال مي­کند و علاوه بر آن برداشت از طبيعت نيز کاهش مي­يابد [25].

2-3   مشخصات عمومي تيره نعناع

طبق جديدترين بررسي­هاي انجام شده، در اين خانواده 4000 گونه وجود دارد که در 200 جنس جاي داده شده­اند. گياهان تيره نعناع، اکثراً يکساله و به ندرت درختچه­اي، اغلب معطر، بدون تيغ و با ساقه­هاي چهارگوش مي­باشند. برگ­ها متقابل، به ندرت فراهم، بدون گوشوارک، ساده و گاهي شانه­اي هستند. گل­آذين گرزن و در محور برگه­ها با برگه­هاي بالايي دو به دو متقابل است و گاهي گل­آذين سنبله مي­باشد. گل­ها نر-ماده، گاهي در يک يا تعدادي از گل­ها فاقد اندام نر و پرچم و در اين حالت گل­ها کوچک­تر و کم­رنگ­تر از بقيه مي­باشند [43].

برگه­ها آشکارا پيوسته، معمولاً داراي 5 لوب يا دندانه، سه تا در بالا، دو تا در پايين يا به صورت 1 و 4 يعني يک دندانه در بالا و 4 تا در پايين و يا به شکل تقريبا منظم هستند. روي کاسه گل رگه­هايي به تعداد 5 تا 20 عدد وجود دارد که تعداد رگه­ها در جنس­هاي مختلف متفاوت است. جام گل نامنظم و پيوسته، در قاعده به صورت لوله، در بالا متشکل از دو لب مشخص که شامل دو لب بالايي و لب پاييني مي­باشد. لب بالايي داراي دو بخش خميده يا راست، يا کم و بيش محدب و لب پاييني شامل 3 بخش است [43].

پرچم­ها متصل به جام گل و چهارتايي،دو به دو مساوي يا دو تاي آنها تحليل­رفته و عقيم هستند. طول دو پرچم بالايي معمولاً با دو پرچم پاييني متفاوت و همچنين طول پرچم در جنس­هاي مختلف متفاوت است. بساک واجد يک يا دو حجره موازي يا زاويه­دار يا به ندرت جدا از يکديگر که به وسيله رابطي بلند به يکديگر متصل مي­شوند، مي­باشد [43].

تخمدان فوقاني داراي دو برچه دو خانه­اي و هر خانه داراي يک تخمک است. کلاله از قاعده برچه­ها يا به ندرت از قسمت بالايي برچه­ها خارج مي­شود. ميوه چهار فندوقه­اي و رگه­هاي اطراف ميوه پايدار و معمولاً ثابت هستند و بخش محافظي را به وجود مي­آورند که در پراکنش دانه­ها نقش ويژه دارند. دانه جز در برخي موارد استثنا معمولاً بدون آلبومين است. گياهان اين تيره در زير­رده پيوسته­گلبرگان، سري پيوسته­گلبرگان چهار خانه­اي با تخمدان زيرين، از راسته لاميال مي­باشند [43].

2-4   مشخصات جنس مريم گلي يا سالويا

جنس سالويا بالغ بر 900 گونه دارد که احتمالاً بزرگترين تعداد را در خانواده نعناع دارا مي­باشد. پراکنش آن در هر دو منطقه نيمه گرم و معتدل مشاهده مي­شود. دو مرکز بزرگ اين جنس آمريکا و آسياي جنوب­غربي مي­باشد. از اين جنس 56 گونه در عرصه‌های طبیعی ايران گزارش شده که از آن ميان 13 گونه بومي ايران است [85].

اين جنس پايا به صورت بوته­هاي چوبي يا درختچه مانند به ندرت دو ساله يا يکساله و غالباً معطر مي­باشند. برگ­ها کامل، تقسيم نشده يا داراي قسمت­هاي چنگکي يا شانه­اي هستند. گل نامنظم، گل­آذين به صورت گرزن­هايي به اشکال مختلف است که در آن هر چرخه داراي 2 الي 12 (تا 40) گل دور از هم يا نزديک به هم مي­باشند. کاسه دو لبه و يا قيفي شکل است. لب بالايي کاسه سه قسمتي و يا تقريباً کامل گاهي داراي رگه­هاي نامحسوس و لب پاييني آن آشکارا دو دندانه دارد. کاسه رشد يافته در ميوه، آشکارا مشبک است [43].

جام به رنگ­هاي سفيد، قرمز، زرد و بنفش يا صورتي دو لبه است. لب بالايي جام کم و بيش افراشته و يا کلاه­خود مانند و دو قسمتي است. لب پاييني سه بخش،بخش مياني عريض­تر و مقعر و دو بخش کناري کوچک­اند. لوله جام در داخل کم و بيش داراي حلقه کرکي و يا فاقد آن است. پرچم­ها دو عدد هستند، ميله پرچم کوتاه و مفصل­دار، رابط بين بساک­ها باريک و تقريباً کماني و داراي دو شاخه نابرابر است که هر يک منتهي به يک نيمه بساک مي­شود. نيمه بساک­ها که بر شاخه­هاي کوتاه رابط واقع­اند، ممکن است زايا، نازا و بسيار کوچک بوده و يا هر دو خانه آن نازا و تغيير شکل يافته باشند. خامه دو قسمتي و غالباً داراي دو شاخه مسطح است. ميوه­ها فندقه، بدون کرک، بيضوي- کروي و لعاب­دار هستند [43].

2-4-1   مصارف و کاربرد جنس مريم گلي

گياهان اين جنس به علت تنوع داراي مصارف و کاربردهاي متعددي از جمله مصارف دارويي، ادويه­اي، زينتي، علوفه­اي و صنعتي مي­باشند. به علاوه جهت کاهش فرسايش خاک و حفظ تنوع زيستي نيز به کار مي­روند. مهم­ترين کاربرد اين جنس مصرف دارويي آن است [67].

2-4-2   خواص درماني جنس مريم گلي

اين جنس با ارزش­ترين نوع دارويي تيره نعناع و داراي اختصاصات درماني مهم با اثر قاطع است. برگ داراي خاصيت تسهيل کننده عمل هضم، ضد تشنج، تب­بر، ضد عفوني کننده، کاهش دهنده مقدار قند خون، مدر، موثر در رفع عرق شبانه و قاعده­آور مي­باشد. در استعمال خارج جهت التيام و ضد­عفوني کردن زخم­ها و جراحات استفاده مي­شود. مصرف فراورده­هاي آن موجب فعال شدن اعمال گردش خون و پوست بدن مي­شود. به علاوه بر روي دستگاه هضم تاثير مفيد دارد [29].

اطباي قديم و معاصر آن را در رفع ضعف مفرط منشا عصبي، ضعف اعصاب، خستگي عمومي، سرگيجه­هاي عصبي، لرزش اندام­ها و فلج مؤثر تشخيص داده­اند. ضمناً اثر مقوي قلب دارد و مصرف آن موجب مي­گردد که عمل هضم تسهيل يابد و معده و روده فعال­تر عمل نمايد. همچنين استفراغ­هاي تشنج­آور آرام شده و اسهال­هاي ساده ولي مقاوم درمان مي­پذيرند. سرفه­هاي مزمن را قطع و ترشح شير را در موقع از شير گرفتن کودک متوقف مي­کند [29].

2-5   نوروزک

گياه نوروزک يکي از گونه­هاي جنس سالويا از تيره لامياسه است که بومي ايران و قسمتي از افغانستان بوده و پراکنش آن در ايران محدود به استان خراسان و قسمتي از استان سمنان است [99].

2-5-1   اسامي محلي گياه نوروزک

اين گياه به اسامي نوروزک، چپله، چبله، جبله، مميزه، نقل خواجه، نخود کوهي، غلمرغ و گوش بره ناميده شده است. انتخاب نام نوروزک از ميان نام­هاي محلي به اين دليل است که اين گياه بعد از يخبندان زمستان شروع به سبز شدن يا جوانه­زدن مي­کند [16].

2-5-2   مشخصات گياهشناسي نوروزک

گياه نوروزک داراي ساقه و دمبرگ راست و پرزهاي پنبه­اي سفيد مي­باشد. برگ­ها غالباً غير منقسم، مستطيلي تا تخم­مرغي و ابعاد آن با عرض 1 تا 5 و طول 5 تا 19 سانتي­متر و در دو سطح داراي پرزهاي پنبه­اي فشرده مي­باشد که در قسمت بالا پرزها کمتر است. برگ­ها داراي دندانه­هاي نامنظم تا صاف با دمبرگ 5/1 تا 8 سانتي­متر نزديک به هم هستند [99].

دمگل 4 تا 5 ميلي­متر بوده و کاسه گل لوله­اي يا استکاني بين 17 تا 22 ميلي­متر و غالباً داراي دندانه است [99]. اندام­هاي ميوه دهنده شاخه­هايي با چندين طبقه واجد 4 تا 8 کاسه مي­باشند. ميوه آن 4 فندقه است و فندقه­ها داراي 4 قسمت متمايز هستند. در زير پوشش اول و چسبيده به آن لايه­اي سلولزي و کاملاً سفيد رنگ قرار دارد که دانه را به خود اختصاص مي­دهد. دو لايه ياد شده در مجموع پوست دانه را تشکيل مي­دهند. لايه سوم 2 تا 3 درصد از وزن کل دانه را تشکيل مي­دهد و پوست مغز دانه و مغز دانه را در بر مي­گيرد. لايه چهارم که همان مغز است معمولاً به پوسته چسبيده و 50 درصد از وزن کل دانه را شامل مي­شود [15].

ريشه با نفوذ در اعماق، ذخاير آب زير­زميني را در اختيار گياه قرار مي­دهد و همچنين باعث مي­شود که گياه سال­هاي خشک را پشت سر بگذارد. ريشه اين گياه به دليل مصرف به عنوان سوخت در دشت­ها از بين رفته و بيشتر در کوهستان­ها باقي مانده است [34].

بوته­هاي اين گياه در سطحي حدود 5 هزار هکتار از اراضي بياباني و کويري جنوب خراسان پراکنده مي­باشند که عدم توجه به آن، گياه را در معرض انقراض قرار داده است. سرمايه­گذاري براي توليد انبوه اين دانه مي­تواند به خود کفايي کشور در زمينه تامين روغن نباتي و فراورده­هاي جانبي کمک کند. از جمله فوائد ديگر اين گياه با ريشه­هاي عمودي عميق نياز کم آن به آب است. اين گياه را مي­توان با پرورش گلداني و غرس در عرصه براي اجراي طرح­هاي کويرزدايي استفاده کرد.

2-5-3   رويشگاه نوروزک

نوروزک در قسمت هايي از افغانستان ديده شده و در ايران در مناطق مختلفي توسط محققين گزارش گرديده است، از جمله: جليلي و جمزاد [85] مناطق رويشگاهي اين گونه را در مناطق گسترده­اي از استان خراسان ذکر نموده­اند. راشد محصل و همکاران نيز اين گونه را از مناطق مختلفي در استان خراسان جمع­آوري نموده‌اند [28].

2-5-4   نحوه حضور گونه نوروزک در رويشگاه‌هاي مختلف

بيشترين حضور اين گونه در دشت­هاي دامنه­اي در منطقه کلاته سادات واقع در ايستگاه آبخوانداري سبزوار است. اين عرصه با توجه به قرق انجام گرفته بالاترين تاج­پوش و تراکم را دارا مي­باشد. قطر تاج­پوش نوروزک در منطقه به بيش از 1 متر و تراکم تعداد بوته در هکتار به بيش از 500 بوته در هکتار بالغ مي­گردد. هرچه از داخل دشت به سمت ارتفاعات پيش مي­رويم از تراکم بوته­ها در واحد سطح و نيز قطر تاج­پوش کاسته مي­شود [40].

نوروزک در منطقه نخبر در روي تپه­هاي واريزه­اي به صورت بوته­هايي با قطر تاج­پوش 70 سانتي­متر و بيشتر، پراکنش داشته و بيشتر به صورت کلني (چند بوته در کنار هم) ديده مي­شوند. در اين منطقه تراکم بيش از صد بوته در هکتار مي­باشد. در مناطق غرب و شرق آبخوان در روي تپه­هاي مارني پراکنش نوروزک به صورت تک­بوته بوده و قطر تاج­پوش حداکثر به 50 سانتي­متر مي­رسد. حداکثر تراکم بوته در هکتار کمتر از 50 بوته است [40].

2-5-5   فنولوژي گياه نوروزک

نوروزک گياهي پايا با فرم علفي بوته­اي است که تاج­پوش گياه به صورت مدور است و ارتفاع آن 30-40 سانتي­متر مي­باشد. ممکن است تمام اندام­هاي هوايي خشک و از بوته جدا و يا در اثر چراي دام از بين برود. رشد مجدد از روي يقه از اوايل و غالبا از اواسط اسفند (با توجه به شرايط اقليمي منطقه) شروع و ظهور ساقه­هاي گل­دهنده پس از برگ­هاي رديف چهارم و پنجم از دهه دوم فروردين ماه است. در اواسط فروردين ماه ظهور گل از پايين ساقه به سمت بالا ديده مي­شود. ظهور بذر از اواخر فروردين ماه شروع مي­شود [40].

بذر در پوشينه و غلاف سر باز تشکيل مي­شود و غلاف معمولاً 4 بذر دارد که غالباً دو بذر آن پوک است. اين مورد با توجه به شرايط اقليمي و بارندگي منطقه متفاوت است. تعداد ساقه­هاي گل­دهنده با توجه به عمر گياه و شرايط رويشي متفاوت بوده و از 5 تا 53 عدد در روي بوته شمارش گرديده است [40].

تعداد رديف­هاي گلدهي از 4 تا 9 متفاوت و بيشتر 6 رديف است. تعداد بذور پوک بيش از 50 درصد بذور توليدي در روي بوته گزارش شده است که با توجه به شرايط بارندگي اين ميزان افزايش يا کاهش مي­يابد.

زمان رسيدگي بذر از دهه دوم ارديبهشت شروع و تا دهه دوم خرداد به تدريج ادامه دارد. پس از رسيدن بذر ابتدا ساقه­هاي بذري شروع به زرد شدن کرده و به تدريج برگ­ها زرد مي­شوند. اين مرحله توقف رشد از اواسط و اواخر خرداد شروع و تا اوايل پاييز ادامه دارد. ساقه­ها و برگ­ها چنانچه مورد چراي دام تا قبل از اين زمان قرار نگيرند، امکان ماندن در روي گياه تا سال بعد وجود دارد ولي معمولاً بر اثر عوامل جوي و تردد دام و يا چرا، بوته­ها بدون شاخ و برگ شده و در ابتداي سال بعد رشد رويشي خود را آغاز مي­کنند. در بسياري از سال­ها در اواخر تابستان و اوايل پاييز با توجه به وضعيت جوي ممکن است رشد رويشي ديده شود که اين مورد با شروع فصل سرد متوقف مي­گردد. رشد مجدد گياه از اواخر و اواسط اسفند ماه شروع مي­گردد [40].

2-5-6   عملکرد علوفه و بذر

ميانگين توليد علوفه تر در بوته­هاي چند­ساله بين 820 تا 1350 گرم بر بوته بوده که بيش از 70 درصد آن را رطوبت تشکيل مي­دهد. بنابراين ميزان توليد علوفه در هر هکتار (در مناطق با پراکنش مناسب بين 100 تا 500 بوته) در کمترين مقدار 82 الي 132 کيلوگرم و در بيشترين مقدار 410 تا 675 کيلوگرم علوفه تر خواهد بود [40].

بررسي­هاي انجام گرفته نشان مي­دهد که حدود 30-10 درصد وزن خشک گياه را بذر و حدود 90-70 درصد را شاخ و برگ تشکيل مي­دهد. هر بوته به طور متوسط 500-150 عدد بذر دارد. وزن هزار دانه بذر از 50 تا 88 گرم متفاوت است، بنابراين هر بوته به طور متوسط 40-15 گرم بذر توليد مي­کند. در هر هکتار (در مناطق با پراکنش مناسب بين 100 تا 500 بوته) ميزان بذر توليدي از 5/1 تا 20 کيلوگرم در هکتار در نوسان خواهد بود. بذور با توجه به وزني که دارند چنانچه توسط حشرات و پرندگان حمل نگردند، در داخل بوته باقي ماند و در انتهاي فصل امکان جمع­آوري از داخل بوته­ها به ميزان کم مقدور مي­باشد [40].

در مرحله رسيدگي بذر که معمولاً به تدريج است، بذور از پايين به بالا شروع به ريزش مي­نمايند. رنگ بذور سبز روشن و هر چه به سمت مرحله رسيدن پيش مي­رود، رنگ آن تيره مي­شود، تا در مرحله کامل رسيدگي سياه مي­گردد. بذور قبل از مرحله ريزش و در هنگامي که حدود اکثر بذور به مرحله رسيدگي رسيده­اند، توسط روستاييان جمع آوري شده و مصرف مي­گردد. بذر اين گياه در مرحله خميري و قبل از سفت شدن مورد استفاده وحوش و دام­هاي اهلي قرار مي­گيرد [40].

[1] Sucralfate

***ممکن است هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود ولی در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل و با فرمت ورد موجود است***

متن کامل را می توانید دانلود نمائید

چون فقط تکه هایی از متن پایان نامه در این صفحه درج شده (به طور نمونه)

ولی در فایل دانلودی متن کامل پایان نامه

 با فرمت ورد word که قابل ویرایش و کپی کردن می باشند

موجود است

تعداد صفحه :102

قیمت : 14700 تومان

***

—-

:        ****       info@elmyar.net

جستجو در سایت : کلمه کلیدی خود را وارد نمایید :

 
 

مطالب مشابه را هم ببینید

 

فایل مورد نظر خودتان را پیدا نکردید ؟ نگران نباشید . این صفحه را نبندید ! سایت ما حاوی حجم عظیمی از پایان نامه های دانشگاهی است. مطالب مشابه را هم ببینید. برای یافتن فایل مورد نظر کافیست از قسمت جستجو استفاده کنید. یا از منوی بالای سایت رشته مورد نظر خود را انتخاب کنید و همه فایل های رشته خودتان را ببینید