پایان نامه کارشناسی ارشد ادبیات فارسی : بررسی ساختار بینامتنی تذکرةالاولیای عطار

دانلود متن کامل پایان نامه مقطع ارشد زبان و ادبیات فارسی

با عنوان : بررسی ساختار بینامتنی تذکرةالاولیای عطار

دانشگاه آزاد اسلامی

واحد رشت

 دانشکده علوم انسانی

گروه آموزشی زبان و ادبیات فارسی

پایان نامۀ تحصیلی جهت اخذ درجۀ کارشناسی ارشد

رشتۀ زبان و ادبیات فارسی

 عنوان:

بررسی ساختار بینامتنی تذکرةالاولیای عطار

استاد راهنما:

دکتر پروین تاج بخش

 استاد مشاور:

دکتر جهاندوست سبزعلی­پور

برای رعایت حریم خصوصی نام نگارنده پایان نامه درج نمی شود

تکه هایی از متن پایان نامه به عنوان نمونه :

(ممکن است هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود ولی در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل است)

فهرست مطالب

چکیده.1

فصل اوّل. 2

كليات تحقيق.. 2

1ـ1ـ مقدمه. 3

1ـ2ـ پرسش‌هاي تحقيقي.. 6

1ـ3ـ فرضيه­هاي تحقيق.. 6

1ـ4ـ بيان و ضرورت مسئله. 6

1ـ5ـ اهداف تحقيق.. 7

1ـ6ـ روش تحقيق.. 7

1ـ7ـ پيشينۀ تحقيق.. 8

فصل دوم….9

زمینه­های تاریخی نثر تذکرةالاولیاء

2ـ 1ـ چيستي و تكامل نثر. 11

2ـ2ـ تصوف و نثر عرفاني: 17

2ـ2ـ1ـ درون­مايه­هاي نثرعرفاني.. 19

2ـ2ـ2ـ تذكره‌ها 20

2ـ3ـ زندگي عطار. 23

2ـ3ـ1ـ آثار عطار. 25

2ـ3ـ2ـ تذكرةالاولياء. 26

       2ـ3ـ2ـ1ـ تبارشناسي تذكرة‌الاولياء..27

2ـ4ـ عطار مؤلف… 28

فصل سوم. 31

بررسی گفتمان عرفانی و مبانی نظری بینامتنیت… 31

3 ـ1 ـ افسانۀ تحول گفتماني عطار. 32

3ـ2ـ فراروايت چيست؟. 33

3ـ3ـ گفتمان چيست؟. 35

3ـ3ـ1ـ بيان ناپذيري تجربه در گفتمان عرفاني.. 38

3ـ3ـ2ـ گفتمان و استعاره 39

3ـ3ـ3ـ استعاره‌هاي گفتماني تذكرة‌الاولياء. 41

3ـ3ـ4ـ گفتگومندی گفتمانی.. 43

3ـ 4ـ باختین و نظریۀ گفتگومندی (dialogim) 45

3ـ5ـ نظریۀ بینامتنیت… 47

3ـ5ـ1ـ کاربردهای مفهومی بینامتنیت… 49

3ـ5ـ2ـ نسبت متون با یکدیگر. 49

3ـ5ـ4ـ بینامتنیت و نظریۀ ژرارژنت… 50

فصل چهارم. 53

بررسی ساختار بینامتنی تذکرةالاولیاء. 53

4ـ1ـ ماهیت زبانی تذکرةالاولیاء. 54

4ـ2ـ مخاطب محوری تذکرةالاولیاء. 60

4ـ3ـ بازشناسی منابعِ تذکرةالاولیای عطار. 62

4ـ4ـ بازی متن­ها از طبقات صوفیه تا نفحات­الانس جامی.. 67

4ـ4ـ1ـ بازی متنها در تذکرةالاولیاء و رفتار زیبایی­شناختی عطار با زبان. 70

4ـ5ـ بینامتنیت یا نقد منابع. 74

4ـ6ـ مقایسۀ تطبیقی زندگی صوفیان در تذکرةالاولیاء، رسالۀ قشیریه و کشف­المحجوب… 81

4ـ6ـ1ـ جدول تطبیقی زندگینامۀ صوفیان. 84

4ـ7ـ شكل‌هاي بينامتنيت در تذكرةالاولياء. 87

4ـ8ـ تحليل‌ گفتماني‌ تذكرة‌الاولياء. 92

4ـ8ـ1ـ انسجام‌ متني‌ تذكرة‌الاولياء. 97

4ـ8ـ2ـ هدف متن یا نیّت­مندی نویسنده 98

4ـ8ـ3ـ الفاظ‌ انسجام‌ در تذكرة‌الاولياء. 103

4ـ9ـ ساختار روايت‌ در تذكرة‌الاولياء. 105

فصل پنجم. 111

بحث و نتيجه‌گيري.. 111

5ـ نتيجه‌گيري.. 112

منابع. 117

Abstract 121

چکیده

در ادبیات فارسی ایران، قرن پنجم، قرن گسترش متون عرفانی است. همۀ این متون به شکل بینامتنی با یگدیگر رابطه دارند. این رابطه، تنها بازنمون یک گفتمان غالب نیست؛ بلکه نوعی تکرار الگوهای ساختاری و روایی است. عطار بعد از یک قرن این سنّت را به شکل دیگری در یگانه اثر منثورش، تذکرة‌الاولیاء بازآفرینی کرده است.

در این پژوهش سعی شده است، با روش ساختاری ـ تحلیلی به توصیف و تبیین ساختار بینامتنی تذکرةالاولیاء پرداخته شود. از این رو تلاش شده است تا در سه ساحت تاریخی، گفتمانی و بینامتنی، متن تذکرةالاولیاء تحلیل ساختاری شود. در واقع دو رویکرد تاریخی و گفتمانی، تمهیدی است برای تبیین ساختار بینامتنی تذکرةالاولیاء. نثر تذکرةالاولیاء از نظر تاریخی، کاملاً وابسته به الگوهای متنی نثر صوفیانۀ قرن پنجم است. گفتمانی را که عطار بر آن اصرار دارد، همان گفتمان عرفانی است که بر اساس فراروایت نجات­بخشی شکل گرفته است. عطار پیش از این، این گفتمان را در مهمترین اثر منظومش، منطق الطیر آزموده بود. او در تذکرةالاولیاء روایت­ها و اقوال را از متون دیگر وام می­گیرد؛ اما رفتارش با زبان و نوع نگرشش به ساختارآفرینی، دیگرگونه است. عطار سعی کرده است گفتمان زبان­شناختی خود را تغییر دهد و به ساختار دیگری دست یابد. عطار با ساختارآفرینی و انسجام بخشی به اثرش توانسته است فرایند متن شدگیِ تذکرةالاولیاء را ارتقاء دهد و به متن خود بسنده و مستقلی دست یابد.

کلید واژه­ها: تذکرةالاولیاء، متون عرفانی قرن پنجم، بینامتنیّت، گفتمان، ساختار، انسجام.

 
  

1ـ1ـ مقدمه

متون عرفاني يكي از شاخه­هاي پربار ادبيات فارسي است. اين متون به دليل ارتباط شفافي كه با تجربۀ عرفاني و تخيّل بشري دارد، منشأ زايش‌هاي هنري و تجربه­هاي زباني بيان‌ناپذير است. تذكرةالاولياء نوشتۀ فريدالدين عطار نيشابوري، از مهم‌ترين متون نثر فارسي سدۀ هفتم و يكي از درخشان‌ترين منابع نثر صوفيه به­شمار مي‌رود. اين كتاب، يادنامۀ عارفان است و بخش اصلي آن به يادكرد هفتاد و دو تن از اولياء اختصاص دارد كه نخستين آن‌ها امام جعفرصادق (ع) و آخرين آن‌ها هم حسين‌بن‌منصور حلاج است. بخشي نيز به نام «ذكر متأخران از مشايخ كبار» ضميمۀ پايان كتاب است كه با شرح حال و ذكر سخنان بيست و پنج تن از مشايخ صوفيه اختصاص دارد. به نظر مي‌رسد كه اين بخش الحاقي است و نمي‌توان قاطعانه آن را از عطار دانست.

آشنايي با تذكرة‌الاولياء دريچۀ بسيار مناسبي براي آشنايي با نثر كهن فارسي است. همچنين براي آشنايي با انديشۀ صوفيه و عارفان نيز بسيار مفيد به نظر مي‌رسد. عطار تذكرة‌الاولياي خود را در نيمۀ دوم قرن ششم فراهم آورده است. گويا مطالب اين كتاب را به تدريج گردآوري كرده است. به اعتقاد پژوهشگران آخرين مطالب اين كتاب در سال 617 بسته شده است. تذكرة‌الاوليا واپسين كتاب عطار است و تنها اثر اوست كه به نثر نوشته شده است. از سوي ديگر اين كتاب «آخرين نمونۀ بزرگ از آن دسته متون عرفاني است كه در آن‌ها از ايماني ساده و ناب ياد شده است. كمتر از يك سده پس از عطار، متون عرفاني خاصّه به دليل تأثير انديشه‌هاي ابن­عربي، بسيار پيچيده شد. داعيۀ عارفان كه داراي چنان نگرشي منسجم و نظام‌مندي هستند كه مي‌تواند با آيين‌هاي فلسفي و كلامي رقابت كند، بل از آن‌ها نيز بالاتر رود، سرانجام منجر به پيدايش جهان‌بيني و سخن عرفاني مشكل و دقيقي شد، كه فهم و شناخت آن نيازمند دانش فراواني است كه پيش‌تر به دست آمده باشد. تذكرة‌الاولياء، بر عكس، از سادگي ايماني مي‌گويد و اين را به آساني نرم و روان و بسيار دلپذير مي‌گويد» (احمدي، 1379: 6).

كمتر متني به زبان فارسي نوشته شده كه توانسته در حدّ تذكرة‌الاولياء با استفاده از كمترين واژگان، زيباترين تصاوير را بيافريند و بيش‌ترين تأثير را در ذهن خوانندگان بگذارد اين گفته اگر چه كمي اغراق‌آميز به نظر مي‌آيد، اما بي‌ترديد زبان متن تذكرةالاولياء زباني زيبا و خواندني است. برخي معتقدند كه عطار نخواسته زباني نو آورد يا شگردهاي تازۀ صرفي و دستوري به كار گيرد. او مي‌خواست به يك سنت بزرگ مرتبط شود كه پيش از او آغاز شده بود اين است كه با زباني موجز، ساده و همه فهم، از كساني مي‌گويد كه اگرچه از دل مردم برآمده‌اند و مثل همۀ انسان‌ها بوده‌اند، اما به مقام بلند رسيده‌اند. مهم‌ترين مسئله‌اي كه در اين كتاب به چشم مي‌خورد، عادي بودن مردان خداست. بسياري از كساني كه به مقامات بلندتر از ملائك رسيده‌اند از آغاز عارف نبوده‌اند، انسان‌هايي كه تجربۀ زيستن‌شان، چون تجربۀ همۀ انسان‌ها بود، اما گوش هوش‌شان در جستجوي صداي آشنا بود؛ اين است كه به تلنگري بيدار مي‌شوند و ديگران را هم بيدار مي‌كنند.

حكايت تذكرةالاولياء، حكايت انساني‌هايي است كه ساده زيستن را گوشزد مي‌كنند و اقوال انسان‌هايي را به­ياد مي‌آورد كه با ايمان راستين در جستجوي زبانی براي تبيين رابطۀ انسان و خدا بودند. استاد فروزانفر در كتاب «شرح احوال و نقد و تحليل شيخ فرالدين محمدعطار نيشابوري» كه متأسفانه بخش ناچيزي به تذكرة‌الاولياء اختصاص يافته است، مي‌نويسند: «شيخ، بر روي هم در اين كتاب نهصد و هشتاد و هشت حكايت و دو هزار و هشتصد و شصت و چهار كلمه از اقوال مشايخ را گردآوري و ذخيرۀ عظيم و بسيار گرانبهايي به زبان فارسي تقديم نموده است» (فروزانفر، 51:1374)

يكي از ويژگي‌هاي ساختاريی­ای كه همۀ متون عرفاني ادبيات فارسي را به هم متصل مي‌كند. ارتباط گفتماني‌ است، عطار نيشابوري، اگرچه اصلي‌ترين هنرش شعر است، اما با تأليف تذكرة‌اولياءسعي كرده همان گفتماني را كه در منطق‌الطيرش دنبال مي‌كرد، به شكل ديگري در نثر هم دنبال كند.

فراروايتي كه تذكرةالاولياء را پيش مي‌برد «اسطورۀ نجات‌بخشي» است؛ اين اسطوره، گفتمان «سفر انسان در دنيا» را مي‌آفريند. عطار با استعارۀ «سفر» به اسطورۀ گناه و توبه می­رسد. بنابراين ابتداي روايت‌هايش با توبه آغاز مي‌شود و انتهايش به مرگ مي‌انجامد. در تذكرةالاولياء انسان‌هاي برگزيده با شناسايي و توبه كردن از گناه آغاز مي‌كنند و آنگاه تبديل به فاعل شناسا مي‌شوند و سپس كردار و گفتارشان بر ديگران مؤثر واقع مي‌شود و سرانجام سفرشان به مرگ منتهي مي‌گردد.

از آنجا كه عطار، تذكرةالاولياء را به شكل تأليفي-اقتباسي سامان داده است، در تحليل سبكي اين كتاب، نثرش را فاقد نشانه‌هاي سبكي ويژة عطار دانسته‌اند؛ در حالي كه عطار براي كتاب خود، نه تنها طرح و برنامۀ عملي براي راهنمايي سالكان طريقت داشته، بلكه در سامان دادن متن‌هاي عرفاني مختلف در پيِ تمهيدات ساختاري بوده است. اين پژوهش در جستجوي ساختار بينامتني تذكرةالاولياست. بنابراين براي كشف اين ساختار بايد به زبان، روايت و گفتمان در تذكرةالاولياء توجه شود. هدف از بررسي بينامتني اين تحقيق در واقع اين است كه منطق گفت‌وگويي تذكرةالاولياء را در كتاب‌هاي پيشين عرفاني بجويد. بينامتنيّت بيانگر آن است كه هر متن محل تقاطع سطوح متني مختلف است.

اگرچه عطار بسياري از اجزاي تذكرةالاولياء را از متون پيشين عرفاني چون رسالۀ قشیريه، كشف‌المحجوب و طبقات صوفيه گرفته است؛ اما رفتار زيباشناختي و زبان­شناختي او براي خلق جهان متن ديگرگونه است. چنانكه تمام بخش‌هايي كه به تذكرةالاولياء و يادكرد عرفا اختصاص يافته، داراي ساختار گفتماني واحد است. اگرچه سايۀ كم‌رنگ اين الگوي ساختاري را مي‌توان در كتاب­هاي كشف‌المحجوب، رسالۀ قشيريه و طبقات صوفيه يافت؛ اما عطار اين الگو را عمق و جهت داده و به سبك ويژه‌اي دست يافته است.

تذكرةالاوليای عطار گفتماني را استمرار مي‌بخشد كه پيش از او كساني چون سلمي، قشيري و هجويري آغاز كرده بودند؛ نوع گفت‌وگوي تذكرةالاولياء با اين آثار و كوشش مؤلف آن مي‌تواند اين پرسش را مطرح كند كه عطار تا چه اندازه موفق شده است، ساختار مستقل و خودبسنده‌اي خلق كند.

بنابر تحقيقات آربري از 72 شخصيت عارفي كه عطار به شرح زندگي، اعمال و كرامات آن پرداخته (البته غير از 25 شخصيت عارفي كه بعدها به تذكرةالاولياء در دوره­هاي مختلف ملحق شده است) تنها 9 شخصيت در سه كتاب طبقات صوفيه كشف‌المحجوب و رسالۀ قشيريه نیاميده است. به همين دليل مي‌تواند گفت تذكرةالاولياء چه در محتوي و چه در نثر و ساختار، تحت‌ تأثير متون گذشته نوشته شده است و عطار به گونۀ بنيامتني، متن منثور اثر خود را گسترش داده است. عطار در تذكرة خويش به برخي از اين منابع اشاره كرده است.اما ظاهراً عطار در جستجوي تغيير مفهومي يادكرد عارفان است. كتاب‌هايي چون رسالۀ قشيريه و كشف‌المحجوب با انديشي مدرسي مي‌خواستند به صورت‌بندي مفاهيم عرفاني بپردازند؛ اما عطار این نوع بیان را تغییر می­دهد و مفاهیم عرفانی را با روايت همساز مي‌كند. مطالبي كه عطار به صورت مستقيم و غير مستقيم از كتاب‌هاي ديگر ذکر کرده، در روايت عطار به گونۀ گزينشي آمده است. عطار اگرچه در بيان مرجعيت داستان‌هاي اوليا كاملاً به متن‌هاي گذشته وفادار است و حتي نخواسته مرجعيت كلام اولياء را با تغيير دادن بشكند، در توليد ساختار روايت، خلاقانه عمل مي‌كند. يكي از مهمترين عواملي كه باعث مي‌شود كه عطار به نوع ادبي داستان نزديك شود و كلمات قصار و روايات را در دل زندگي اولياد بگنجاند، جدا از قدرت داستان­پردازيش، مسئلۀ مخاطب است. او از اين طريق مي‌خواهد مخاطبان بيشتري داشته باشد و سحر اقوال اولياء را، با روايت، به جوانان برساند.

1ـ2ـ پرسش‌هاي تحقيقي

1- رويكرد بينامتني عطار در تذكرةالاولياء چگونه است؟

2- عطار چگونه روايت‌ها را از متون ديگر گزينش مي‌كند و آن را در بافت‌هاي متن تذكرةالاولياء قرار مي‌دهد؟

3- آيا عطار به متن خود انجسام مي‌دهد تا به ساختار خود بسنده دست يابد؟

4- آيا متن تذكرةالاولياء يك متن گلچين شده است يا اين كه عطار يك مؤلف خلّاق است؟

1ـ3ـ فرضيه­هاي تحقيق

1- ژرف­ساخت تذكرةالاولياء مطابق با گفتمان عرفاني است.

2- گفتمان زبان‌شناختي تذكرةالاولياء در مقايسه با آثار عرفاني پيشين متفاوت است.

3- عطار تنها به گزينش متن از آثار گذشتگان فكر نكرده است؛ بلكه به ساختار اثر خود نيز انديشيده است.

4- روابط بينامتني در تذكرةالاولياء داراي طرح و برنامه است.

5- تذكرةالاولياء عطار چه در سبك و چه در ساختار يك اثر مستقل و خودبسنده است.

 1ـ4ـ بيان و ضرورت مسئله

نه تنها تذكرةالاولياء بلكه بسياري از متون عرفاني كه در تفهيم و تفسير تجربه‌هاي عرفاني بوده‌اند، به­شدت تحت‌ تأثير هم­اند. اين تأثيرپذير در سلسله‌ كتاب­هايي كه از قرن پنجم آغاز شد و تا نفحات‌الانس جامي ادامه داشت، چشمگيرتر است. پيوند اين آثار به گونه‌اي است كه منجر به يك سنت شده است؛ سنتي كه تعريف خاصي از بودن انسان در جهان دارد. اين سنت نه تنها روايت‌هاي ويژه‌ ساخت؛ بلكه توانست معرفت‌شناسي يك دورۀ بزرگ را رقم زند. بنابراين فهم هر يك از اين متون منوط به فهم ديگر متون است؛ چرا كه پيوند اين آثار يك پيوند متني عميق است. تعمق در متن تذكرةالاولياء، به گونه‌اي تعمق در متوني است كه از طبقات صوفية سلمي آغاز شده و به نفحات‌ الانس جامي رسيده­است. از اين رو كشف روابط بينامتني تذكرةالاولياء با آثار گذشتگان نوع گفتگوي اين آثار را با يكديگر نشان مي‌دهد. و همچنين روشن مي‌كند كه هر يك از اين متون چه قرائتي از عرفان اسلامي داشته‌اند. با فرض اين امر، يك مسئله اساسي و ساختاري شكل مي‌گيرد: استقلال اين آثار را چگونه بايد ارزيابي كرد؟ آيا اين آثار كاملاً مستقل‌اند؟ يا اين كه در عين استقلال به هم وابسته‌اند؟ و يا اين كه اين آثار نمي‌توانند آثار مستقلي باشند؟

تذكرةالاولياء، اگر چه نه مثل وابستگي طبقات صوفيۀ خواجه‌ عبدالله به طبقات صوفيۀ سلمي و نه مثل وابستگي نفحات‌الانس جامي به طبقات صوفيۀ خواجه عبدالله انصاري، اثري است كه استقلال ويژه خود را دارد؛ اما اين اثر چه در مفردات و چه در ساختارهاي روايي و محتوا تحت‌ تأثير كتاب‌هايي چون رسالۀ قشيريه و كشف‌المحجوب است. آيا اين وابستگي‌ها، تذكرةالاولياء را تبديل به يك اثر التقاطي كرده است يا اين­كه اين اثر مي‌تواند بر ساختار‌هاي خود تكيه كند و يك اثر اقتباسي نباشد؛ بلكه آفريدۀ ذهن خلاق مؤلف كتاب باشد؟

تعداد صفحه :127

قیمت : 14700 تومان

بلافاصله پس از پرداخت لینک دانلود فایل در اختیار شما قرار می گیرد

و در ضمن فایل خریداری شده به ایمیل شما ارسال می شود.

:        ****       info@elmyar.net

جستجو در سایت : کلمه کلیدی خود را وارد نمایید :

 
 

مطالب مشابه را هم ببینید

 

فایل مورد نظر خودتان را پیدا نکردید ؟ نگران نباشید . این صفحه را نبندید ! سایت ما حاوی حجم عظیمی از پایان نامه های دانشگاهی است. مطالب مشابه را هم ببینید. برای یافتن فایل مورد نظر کافیست از قسمت جستجو استفاده کنید. یا از منوی بالای سایت رشته مورد نظر خود را انتخاب کنید و همه فایل های رشته خودتان را ببینید